Uşaqlarda Qəzəb: Valideynlər Necə Yanaşmalıdır?
Uşağınız bəzən çox tez qəzəblənir, istədiyi olmayanda qışqırır və ya qəzəbini idarə etməkdə çətinlik çəkirmi? Belə anlarda nə edəcəyinizi bilməmək və özünüzü çarəsiz hiss etmək olduqca normaldır. Bir çox valideyn oxşar vəziyyətlərlə qarşılaşır və “Görəsən, səhv davranıram?” deyə düşünür.
Əvvəlcə bunu bilmək vacibdir: qəzəb də sevinc, kədər və qorxu kimi təbii bir duyğudur. Sadəcə uşaqlar bu güclü duyğunu böyüklər kimi idarə etməyi hələ tam öyrənmədikləri üçün qəzəblərini müxtəlif davranışlarla göstərə bilərlər.
Əsas məsələ uşağın qəzəblənməsi deyil, qəzəbini necə ifadə etməsi və valideynin bu prosesdə ona necə dəstək olmasıdır.
Uşaqlar Niyə Qəzəblənir?
Hər uşağın qəzəblənmə səbəbi fərqli ola bilər. Bəzən istədiyi bir şeyin olmaması, bəzən başa düşülmədiyini hiss etməsi, bəzən isə yorğunluq, aclıq və ya güclü duyğular qəzəbə səbəb ola bilər.
Uşaqlar duyğularını ifadə etmək üçün söz tapmaqda çətinlik çəkdikdə bunu davranışları ilə göstərə bilərlər. Buna görə hər qəzəb davranışını “naz”, “ərköyünlük” və ya “inadkarlıq” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil.
Özünüzə bu sualı verin
“Uşağım hazırda mənə nə anlatmağa çalışır?” Bu baxış bucağı davranışın arxasındakı ehtiyacı görməyə kömək edə bilər.
Qəzəb Qarşısında Valideyn Necə Davranmalıdır?
Qəzəb anında verilən reaksiyalar uşağın duyğularını tənzimləmə bacarığına birbaşa təsir edə bilər. Hər zaman sakit qalmaq asan deyil. Amma uşaqlar ən çox böyüklərin davranışını müşahidə edərək öyrənirlər.
Əvvəlcə siz sakit qalmağa çalışın
Uşağınız qışqırarkən sizin də qışqırmağınız onun qəzəbini azaltmaq əvəzinə artıra bilər. Dərin nəfəs almaq, səs tonunuzu qorumaq və mümkün qədər sakit qalmaq uşağın özünü daha güvəndə hiss etməsinə kömək edir.
Duyğusunu qəbul edin
Uşağın davranışını təsdiqləməyə məcbur deyilsiniz. Amma yaşadığı duyğunu anlamağa çalışa bilərsiniz. “Hazırda çox qəzəbləndiyini görürəm” və ya “İstədiyin olmayanda məyus oldun” kimi ifadələr uşağın başa düşüldüyünü hiss etməsinə kömək edir.
Sərhədlərinizi qoruyun
Uşaq qəzəbləndiyi üçün əvvəl qoyduğunuz qaydadan vaz keçmək qısa müddətdə krizi bitirə bilər. Amma uzun müddətdə həmin davranışın təkrar olunmasına səbəb ola bilər. Tutarlı sərhədlər uşaqların özlərini daha təhlükəsiz hiss etməsinə kömək edir.
Uzun nəsihətlərdən uzaq durun
Uşaq güclü qəzəb yaşayarkən sizi dinləməyə hazır olmaya bilər. Bu anda uzun izahlar vermək yerinə qısa, aydın və sakit cümlələr qurmaq daha təsirli olur.
Qəzəb Keçdikdən Sonra Danışın
Uşağınız sakitləşdikdən sonra yaşananlar haqqında birlikdə danışa bilərsiniz. “Bir az əvvəl çox qəzəblənmişdin. Səncə səni ən çox nə əsəbiləşdirdi?” kimi açıq suallar uşağın yaşadığı duyğunu tanımasına kömək edə bilər.
Məqsəd onu mühakimə etmək və ya səhvini göstərmək deyil. Məqsəd duyğularını anlamasına və növbəti oxşar vəziyyətdə daha fərqli yollar sınaya biləcəyini görməsinə dəstək olmaqdır.
Qaçınılması Lazım Olan Davranışlar
- Qışqırmaq və ya təhdid etmək
- “Sən çox kaprizlisən” kimi etiketləyici ifadələr işlətmək
- Başqa uşaqlarla müqayisə etmək
- Qəzəb anında uzun dərs vermək
- Ağlamağı dayandırmaq üçün dərhal istədiyini etmək
- “Buna görə ağlamağa nə var?” deyərək duyğularını kiçiltmək
Uşaqlar özlərini mühakimə olunmuş hiss etdikdə duyğularını ifadə etməkdən çəkinə bilərlər. Bunun əvəzinə duyğuları qəbul edən, amma davranışlara sərhəd qoyan yanaşma daha dəstəkləyicidir.
Nə Zaman Mütəxəssis Dəstəyi Alınmalıdır?
Hər uşaq zaman-zaman qəzəblənə bilər. Bu, inkişafın təbii hissəsidir. Amma qəzəb davranışları çox tez-tez yaşanırsa, uzun çəkirsə, uşağın məktəb həyatına, dost münasibətlərinə və ya ailədaxili ünsiyyətə mənfi təsir edirsə, yaxud özünə və ətrafındakılara zərər vermə riski yaradırsa, mütəxəssis dəstəyi almaq faydalı ola bilər.
Erkən mərhələdə alınan dəstək həm uşağın duyğu tənzimləmə bacarıqlarının inkişafına, həm də valideynlərin prosesi daha sağlam idarə etməsinə kömək edə bilər.